Edukacja przyszłości

Nadmiar bodźców, wszechobecne media społecznościowe i rosnąca konkurencja o uwagę młodych ludzi sprawiają, że klasyczne metody przekazywania wiedzy tracą skuteczność. Dziś nie wystarczy „nauczać” – trzeba rozbudzać ciekawość, pozwalać na samodzielne działanie, eksperymentowanie, popełnianie błędów i wyciąganie wniosków. A przede wszystkim trzeba pokazać, że nauka jest przygodą.

A kiedy edukacja może dostarczać inspirujących doświadczeń? Wtedy, gdy pozwalamy uczniom na eksperyment. Miejscami, które to umożliwiają, są centra nauki. Tam odwiedzający wchodzą w kontakt z eksponatami i w ten sposób – mimowolnie – zaczynają rozumieć reguły rządzące światem. Ważną rolę odgrywają też nowatorskie projekty finansowane z Funduszy Europejskich. Pokazują one, że młodzi ludzie chcą zdobywać wiedzę, kiedy mają przestrzeń do samodzielności, kiedy mogą doświadczać i odkrywać.

Laboratorium przyszłej szkoły

Podkarpackie Centrum Nauki Łukasiewicz to ośrodek nowej generacji – dynamiczny, interaktywny i przemyślany tak, by rozbudzać ciekawość. To nie muzeum, ale również nie plac zabaw: to przestrzeń, która reaguje na odwiedzających i zachęca ich do samodzielnego odkrywania świata. Ponad 200 eksponatów i pięć nowoczesnych pracowni – od robotyki po biologię – daje możliwości, o których szkoły mogą na razie tylko marzyć.

Dodatkowo PCN umiejętnie łączy tematykę ekspozycji z inteligentnymi specjalizacjami regionu: lotnictwem i kosmonautyką, jakością życia, informatyką czy telekomunikacją. Wystawy odzwierciedlają podział województwa na strefy aktywności: przemysłową, przyrodniczą i interdyscyplinarną. Dzięki temu nauka dotyka tu realnych kontekstów – tego, czym żyje Podkarpacie, a często również przyszłych zawodów młodych ludzi.

Misją Centrum jest rozwój kompetencji kluczowych i pobudzanie chęci do uczenia się przez całe życie. Edukacja oparta na doświadczeniu, zmysłach i eksperymentowaniu pozwala nie tylko zrozumieć zjawisko, ale też „poczuć je”. PCN staje się przestrzenią odkrywania talentów, pierwszych naukowych fascynacji i zawodowych inspiracji.

Edukacja nienarzucona

W skali kraju odpowiednikiem PCN jest Centrum Nauki Kopernik (CNK) w Warszawie, które od lat wyznacza ogólnopolskie trendy w popularyzacji nauki. Wspólnym wyznacznikiem działania obu instytucji są: eksperyment, współpraca i krytyczne myślenie.

Jak zauważa Marta Kamińska z Centrum Nauki Kopernik, przekazywanie wiedzy nie może odbywać się odgórnie. Efektywne uczenie wynika z kultury współpracy, zaufania i inkluzywności. To także ważna wskazówka dla nauczycieli i szkół: rzeczywiste przyswajanie wiedzy zachodzi wtedy, gdy uczniowie czują, że są partnerami w odkrywaniu świata, a nie jedynie odbiorcami gotowej treści.

CNK ma specjalne laboratorium, w którym testuje metody uczenia i gdzie powstają pomoce naukowe. W Pracowni Przewrotu Kopernikańskiego naukowcy badają, jak ludzie zdobywają informacje poprzez eksperymenty, jak wchodzą w interakcje z eksponatami i zestawami edukacyjnymi. Tu we współpracy z nauczycielami i uczniami testowane są też nowe scenariusze lekcji. To model edukacji, w którym uczeń przestaje być bierny, a staje się badaczem.

Młodzież coraz częściej ogląda i poznaje świat poprzez z TikToka i Instagrama. W takiej rzeczywistości kluczową kompetencją staje się umiejętność weryfikowania informacji i krytycznego myślenia. Stąd projekt CNK „Nauka ma głos”, który umożliwił spotkania młodych ludzi z naukowcami i wprowadził tematykę naukową w przestrzeń platform społecznościowych.

Nowatorskie projekty

Podkarpackie doświadczenia pokazują, że edukacja przez eksperyment działa. Region idzie krok dalej dzięki projektowi „RaP STEAM – robotyka i programowanie w szkołach podstawowych województwa podkarpackiego” realizowanemu przez Województwo Podkarpackie wraz z partnerami. Jednym z nich jest Gmina Grodzisko Dolne, która już wcześniej realizowała projekt „Regionalne Centrum Robotyki Edukacyjnej”.

– Postawiliśmy na robotykę, by pokazać młodzieży, że komputery mogą mieć szersze zastosowane niż tylko do rozrywki i komunikacji. Nawet krótka edukacja w tym zakresie wyzwala w uczniach nowe możliwości – przekonuje Roman Matuszek, dyrektor Zespołu Szkół im. prof. Franciszka Leji w Grodzisku Górnym. Gdy Gmina odbierała nagrodę za projekt w konkursie „Mistrzowskie Zmiany – Fundusze Europejskie dla Podkarpacia”, dyrektor Matuszek podkreślał, że teraz dzieciom chce się chodzić do szkoły, a wiele z nich odkryło w sobie nowe talenty. Robotyka jest interdyscyplinarna – uczy nie tylko kodowania, ale projektowania, szukania nowych zastosowań, krytycznego myślenia, rozwiązywania problemów, pracy zespołowej, a nawet języków obcych!

Dzięki projektowi „RaP STEAM” te pozytywne efekty mogą się w najbliższych latach pojawić niemal w całym regionie. Ponadto nauczanie robotyki i programowania jest praktyczną odpowiedzią na potrzeby rynku pracy. Dzieci, które dziś zdobędą te umiejętności, za kilka lub kilkanaście lat będą szukały zatrudnienia.

W ten trend wpisuje się też projekt: „Era inżyniera – rozwój kompetencji kluczowych w Gminie Stalowa Wola”. Tu bowiem dzieci i nauczyciele będą się uczyć m.in. pracy metodą projektu, eksperymentu czy metodą design thinking. Korzystne jest to, że wszystkie te projekty uwzględniają możliwość zwiększenia kompetencji przez nauczycieli. Bo to właśnie ich postawy są głównym źródłem inspiracji dla dzieci albo przeciwnie, zniechęcenia do nauki.

Edukacja przyszłości powinna wyglądać właśnie tak: mniej wykładów, więcej eksperymentów; mniej gotowych odpowiedzi, więcej pytań; mniej ocen, więcej współpracy.

Potencjalne efekty projektów:

• zdobywanie wiedzy poprzez eksperyment
• pobudzenie w dzieciach ciekawości i kreatywności
• rozwój umiejętności rozwiązywania problemów
• rozwój umiejętności pracy w zespole
• połączenie nauki z rzeczywistością i rynkiem pracy
• nauczyciel staje się przewodnikiem, a nie „dostawcą wiedzy

Jak sprawić, żeby dzieci lubiły zdobywać wiedzę?

Odpowiada Katarzyna Kuczmenda, zastępca dyrektora Departamentu Edukacji, Nauki i Sportu w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Podkarpackiego: 

To pytanie, które chyba zadaje sobie dziś każdy nauczyciel. Żyjemy w czasach, gdy uczniowie mają w telefonach sztuczną inteligencję i błyskawiczny dostęp do informacji. Trudniej wzbudzić w nich ciekawość i chęć poszukiwania. Równocześnie świat technologii powoduje pojawianie się problemów, z którymi wcześniej nie mierzyliśmy się, a przynamniej nie na taką skalę. Cyberprzemoc, alienacja, zaburzenia emocjonalne – to również wyzwania współczesnej edukacji. Kluczem mogą być m.in. aktywne metody nauczania – oparte na współpracy w grupie, empatii, doświadczeniu, eksperymencie.

Świetnym przykładem są centra nauki, takie jak Podkarpackie Centrum Nauki Łukasiewicz czy mniejsze ośrodki SOWA. Tam dzieci – opuszczając na chwilę mury szkolne – uczą się poprzez zabawę i eksperyment. Podobnie działa projekt „RaP STEAM” – uczniowie w grupach budują roboty, testują, popełniają błędy, ale przede wszystkim razem szukają rozwiązań. To rozwija współpracę, kreatywność i otwartość na drugiego człowieka.

Warto wspomnieć też o naszym programie dwujęzyczności w przedszkolach. W 25 placówkach wprowadzono nauczanie angielskiego metodami aktywnymi – poprzez zabawę, piosenki i teatrzyk. Efekt? Dzieci po trzech latach oswajają się z językiem angielskim, nie traktując go jako zupełnie obcego i potrafią samodzielnie formułować proste wypowiedzi. Dzięki temu nauka na kolejnych etapach edukacji staje się dla nich przyjemnością, a nie obowiązkiem.

Biorąc pod uwagę jednak całość wyzwań, jakie stawia przed nami nowoczesny świat, to pytanie chyba należy pozostawić jako ciągle otwarte.

Jerzy Gontarz