Rafineria kultur

W Ustrzykach Dolnych dziedzictwo nie trafia do klasycznej gabloty. Tutaj opowieść o Bieszczadach, pograniczu i przemysłowej historii regionu koncentruje się w dawnej rafinerii FANTO – miejscu, które samo jest ważną częścią dziejów miasta i okolicy.

Bieszczady kojarzymy najczęściej z górami, połoninami, cerkwiami i naturą. FANTO dodaje do tego inną, mniej oczywistą warstwę: przemysłową. Pokazuje, że krajobraz kulturowy regionu tworzyły nie tylko wsie, świątynie i szlaki, ale też kolej, kopalnie, rafinerie i ludzie, którzy przyjeżdżali tu za pracą.

Bieszczady mniej oczywiste

Historia Ustrzyk Dolnych mocno przyspieszyła w drugiej połowie XIX w. Wiązało się to z odkryciem ropy naftowej w Bieszczadach i rozwojem kopalnictwa. W regionie pozostały po tym ślady: dawne szyby, zbiorniki, rury, elementy urządzeń wiertniczych. Rozwój przemysłu naftowego pociągnął za sobą także rozbudowę kolei i powstanie dzielnicy przemysłowej, w której działały m.in. rafineria, tartak i zakłady związane z obsługą wydobycia.

Sama rafineria w Ustrzykach Dolnych rozpoczęła pracę w 1882 r. Jej inicjatorem był Karol Perutz, przedsiębiorca naftowy związany z poszukiwaniami i przetwarzaniem ropy w Bieszczadach. Na początku XX w. w Ustrzykach produkowano m.in. naftę, benzynę, oleje maszynowe i parafinę.

Centrum, nie tylko budynek

Projekt „Rafineria kultur” polegał na rewitalizacji zabytkowego budynku rafinerii FANTO na potrzeby Bieszczadzkiego Centrum Dziedzictwa Kulturowego (BCDK). Dzięki temu obiekt, który zamiast stopniowo niszczeć, został przywrócony do życia i otrzymał nowe funkcje: kulturalną, edukacyjną i społeczną. BCDK jest dziś samorządową instytucją kultury działającą przy Powiecie Bieszczadzkim.

W projekcie dawny budynek przemysłowy potraktowano jako zasób. Zachowano materialny ślad historii, ale wpisano go w potrzeby współczesnych odbiorców. W FANTO urządzono multimedialną wystawę, odbywają się tu także warsztaty, lekcje muzealne, wykłady, spotkania, koncerty, konkursy i wydarzenia dla różnych grup wiekowych. Obiekt jest dostosowany do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Dziedzictwo w wersji 3D

Oryginalność FANTO polega także na sposobie opowiadania. Przeszłość nie jest tu tylko pokazywana, ale uruchamiana przez multimedia, wydarzenia, edukację i doświadczenie. Zwiedzający mogą poznawać dziedzictwo regionu m.in. dzięki interaktywnym wystawom, okularom VR, stołom multimedialnym i projektorom hologramów 3D. W ten sposób można wirtualnie spotkać się choćby ze społecznością Bojków, którzy do II wojny światowej stanowili większość mieszkańców Bieszczadów.

To ważne, bo Bieszczady są regionem wielu warstw pamięci. Mieszały się tu języki, religie, zwyczaje i doświadczenia różnych grup. Dlatego oferta FANTO koncentruje się na walorach kulturowych pogranicza, historii Bieszczadów, dawnych zwyczajach, obrzędach, baśniach, legendach i lokalnej tożsamości.

Turysta zostaje dłużej

Ustrzyki Dolne są ważnym punktem na mapie turystycznej Bieszczadów, a nowe centrum może pomóc wydłużyć sezon i poszerzyć ofertę regionu. Gdy pogoda nie sprzyja wyjściu w góry albo gdy turysta szuka czegoś więcej niż widoków, FANTO daje mu opowieść: o przemyśle, pograniczu, dawnych mieszkańcach i współczesnej kulturze. Pokazuje też, że zabytki przemysłowe mogą napędzać rozwój regionu równie skutecznie jak dwory, skanseny czy zabytkowe świątynie – tylko robią to w inny sposób. W tym tkwi oryginalność projektu. „Rafineria kultur” nie zamienia dziedzictwa w statyczną ekspozycję, ale tworzy miejsce spotkań: historii z nowoczesnością, mieszkańców z turystami, pamięci z twórczym działaniem.

Projekt: „Rafineria kultur” – rewitalizacja zabytkowego budynku Rafinerii FANTO w Ustrzykach Dolnych na potrzeby Bieszczadzkiego Centrum Dziedzictwa Kulturowego
Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego, fundusze norweskie i EOG, Program „Kultura”, Działanie 1. „Poprawa zarządzania dziedzictwem kulturowym”
Całkowita wartość projektu: ok. 14 153 276 zł
Dofinansowanie: ok. 12 030 284 zł

Andrzej Szoszkiewicz