Wisłoka bez barier

Na rzekach Wisłoce, Ropie i Jasiołce jeszcze niedawno liczne budowle piętrzące wodę blokowały naturalny bieg życia – odcinały ryby od miejsc tarła i żerowania, prowadząc do zaniku wielu gatunków. Dzięki projektowi „Wisłoka bez barier” powstała sieć przepławek, które przywracają rzekom drożność, a ekosystemom szansę na odrodzenie.

– Jedną z podstawowych cech naturalnej rzeki jest jej drożność. Tam, gdzie pojawiają się bariery migracyjne, tam szybko spada liczebność ryb i zanika różnorodność biologiczna – mówi Piotr Sobieszczyk, kierownik projektu „Wisłoka bez barier”, PGW Wody Polskie.

Po co to wszystko?

Projekt miał przywrócić możliwości wędrówki ryb i innych organizmów wodnych w górę i w dół Wisłoki, Ropy i Jasiołki. Zakładano poprawę stanu ekologicznego wód zgodnie z wymogami Ramowej Dyrektywy Wodnej oraz stworzenie warunków do odbudowy populacji ryb wędrownych.

Co powstało?

Projekt realizowano w latach 2018-2021 w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, z dofinansowaniem 24,4 mln zł z Funduszu Spójności UE (85% kosztów). Całkowity budżet wyniósł 28,7 mln zł.

Powstało i zmodernizowano siedem przepławek:

woj. podkarpackie

• Wisłoka–Dębica (modernizacja przepławki i rampa kamienna)
• Wisłoka–Mokrzec (kanał obejściowy jazu)
• Jasiołka–Jedlicze (rampa kamienna)
• Jasiołka–Szczepańcowa (obejście jazu).

woj. małopolskie

• Ropa–Gorlice (bystrotok kaskadowy)
• Ropa–Gorlice (rampa kamienna)
• Ropa–Ropica Polska (bystrze kamienne).

Wyzwania i sukcesy

Najtrudniejszym zadaniem było pogodzenie interesów ekologicznych i technicznych: zachowanie funkcji hydrotechnicznych starych obiektów przy jednoczesnym umożliwieniu wędrówek rybom w różnych warunkach wodnych.

Szczególnie nowatorskim rozwiązaniem była budowa kanału obejściowego w Mokrzcu. Powstał on w 2021 r. obok jazu zbiornika Pilzno i Małej Elektrowni Wodnej, które przez lata blokowały migracje ryb. Nowe przejście ma długość 430 m i składa się z 43 basenów przepływowych oraz dwóch spoczynkowych. Stopniowo niwelują one spadki wody. – To rozwiązanie sprawia, że kanał obejściowy mogą pokonać także słabsze gatunki, które przy bardziej stromym nachyleniu przepławki nie byłyby w stanie pokonać tej bariery – wyjaśnia Piotr Sobieszczyk.

Obiekt został zaprojektowany tak, aby naśladował naturalne warunki rzeki – z kamiennym dnem, kryjówkami i zróżnicowanymi prądami wody. Wlot przy głównym nurcie wyposażono w system monitorujący skuteczność przeprawy. To jedna z najnowocześniejszych konstrukcji tego typu w Polsce.

Efekty i nagrody

Proces inwestycyjny opierał się na współpracy inżynierów i biologów. Pozytywna ocena działania przepławek potwierdziła ich skuteczność. Najlepszym dowodem jakości prac jest nagroda przyznana podczas konferencji Fish Passage 2022 – najważniejszego światowego wydarzenia poświęconego ciągłości rzek. Wyróżnienie to stawia projekt realizowany przez Wody Polskie w gronie najlepszych przykładów działań środowiskowych.

Co dalej?

Projekt pokazał, że przywracanie drożności rzek wymaga kompleksowego i długofalowego podejścia. Skuteczność potwierdziły badania: odłowy kontrolne, znakowanie i monitoring wędrówek ryb, uzupełnione pomiarami hydraulicznymi.

Wnioski płynące z projektu dowodzą, że lokalne inwestycje mają znaczenie ponadregionalne, poprawiając ciągłość ekologiczną całych zlewni – w tym Wisły, jednej z najważniejszych rzek w Polsce.

Andrzej Szoszkiewicz